Autorka raportu: Izabela Kadłucka
Zebranie danych: Sieć Obywatelska Watchdog Polska
I. Materiały i metody
Struktura danych
Badany zbiór danych obejmuje roczne statystyki liczby pogryzień przez psy w 380 powiatach, reprezentujących wszystkie województwa Polski, w okresie od 2019 do 2024 roku, zgodnie z danymi pochodzącymi z Powiatowych Stacji Sanitarno-Epidemiologicznych (PSSE). Łącznie zbiór zawiera 2280 rekordów, co wynika z rejestracji danych dla każdego powiatu w ciągu sześciu lat. Dane na poziomie powiatu obejmują ogólną liczbę pogryzień oraz ich szczegółowy podział według płci poszkodowanych (kobiety, mężczyźni), lokalizacji zdarzenia (miasto, wieś) oraz statusu psa (własny, znany, nieznany). Dodatkowo przeprowadzono analizę statystyczną obejmującą 2620 indywidualnych przypadków pogryzień, z uwzględnieniem grup wiekowych, w szczególności osób najmłodszych i najstarszych wśród poszkodowanych.
Procedura uzupełnienia brakujących danych
Analiza wykorzystuje dane dotyczące liczby pogryzień w powiatach, populacji tych jednostek oraz ich przynależności do województw w latach 2019–2024. W danych brakowało od 7% do 15% wartości liczby pogryzień na poziomie województwa, co wymagało zastosowania metod statystycznych do uzupełnienia luk i przygotowania pełnego zestawu danych do dalszych analiz.
Do uzupełnienia brakujących danych użyto uogólnionego modelu addytywnego (GAM) z rozkładem Poissona, uwzględniającego nieliniową zależność liczby pogryzień od populacji oraz różnice regionalne i czasowe. Szczegóły techniczne modelu opisano w sekcji Załączników.
Na podstawie dopasowanego modelu dokonano predykcji brakujących wartości liczby pogryzień dla rekordów z brakami danych z zaokrągleniem do liczb całkowitych.
Narzędzie statystyczne
Analizy przeprowadzono przy użyciu języka statystycznego R (wersja 4.3.3; R Core Team, 2024) w systemie operacyjnym Windows 11 pro 64 bit (kompilacja 26100). Wykorzystano następujące pakiety: rio (wersja 1.2.1; Chan C i in., 2023) do importu i eksportu danych, report (wersja 0.5.8; Makowski D i in., 2023) do generowania raportów statystycznych, nlme (wersja 3.1.164; Pinheiro J i in., 2023) do modelowania efektów mieszanych, ggrepel (wersja 0.9.5; Slowikowski K, 2024) do tworzenia czytelnych etykiet na wykresach, ggplot2 (wersja 3.5.0; Wickham H, 2016) do wizualizacji danych, readxl (wersja 1.4.3; Wickham H, Bryan J, 2023) do odczytu plików Excel, dplyr (wersja 1.1.4; Wickham H i in., 2023) do manipulacji danymi, scales (wersja 1.3.0; Wickham H i in., 2023) do formatowania osi wykresów, tidyr (wersja 1.3.1; Wickham H i in., 2024) do przekształcania danych, psych (wersja 2.4.6.26; William Revelle, 2024) do statystyk opisowych oraz mgcv (wersja 1.9.1; Wood SN, 2011) do modelowania uogólnionych modeli addytywnych.
II. Wyniki
Charakterystyka liczby pogryzień w Polsce w latach 2019-2024
Wykonana analiza to pierwsza ogólnopolskie zestawienie danych dotyczących pogryzień. Ogólna liczba pokąsań przez psy w Polsce w okresie od 2019 do 2024 roku, na podstawie danych obejmujących 380 powiatów we wszystkich województwach przedstawiona została na rycinie 1.
W 2019 roku odnotowano liczbę przypadków na poziomie 33 814. W kolejnych latach, 2020 i 2021, zaobserwowano znaczący spadek, odpowiednio do 20 910 i 21 619 przypadków, co może być związane z ograniczeniami społecznymi wprowadzonymi w okresie pandemii COVID-19. W 2022 roku liczba pogryzień wzrosła do 26 633, a w 2023 roku osiągnęła 31 120 przypadków, zbliżając się do wartości z 2019 roku. W 2024 roku odnotowano dalszy wzrost i całkowita liczba pogryzień wynosi 35 222 pogryzienia.
Dane dotyczące liczby zgłoszonych pogryzień przez psy w województwach Polski w latach 2019–2024 zostały przedstawione na rycinie 2. Analiza ujawnia znaczące zróżnicowanie w liczbie incydentów między regionami, co wskazuje na brak jednolitego wzorca na poziomie krajowym. Najwyższe wartości odnotowano w województwie mazowieckim, gdzie w 2024 roku zarejestrowano 5614 przypadków, a w 2019 roku 4625, co odzwierciedla stale rosnący trend, prawdopodobnie związany z dużą populacją, wysoką liczbą psów oraz intensywnym rozwojem aglomeracji warszawskiej, zwiększającym interakcje między ludźmi a zwierzętami.
W większości województw widoczny jest wspólny trend czasowy: spadek liczby pogryzień w latach 2019–2021, co może być powiązane z ograniczeniami społecznymi w okresie pandemii: ograniczającymi kontakty między ludźmi, a psami. W latach 2022–2023 następuje wzrost, np. do 4369 w mazowieckim w 2023 roku czy 1795 w dolnośląskim, co może odzwierciedlać powrót do normalnych aktywności społecznych. W 2024 roku liczba pogryzień wzrasta dalej, osiągając 5614 w mazowieckim czy 2486 w dolnośląskim, choć w niektórych regionach, jak śląskie (1475), obserwuje się stabilizację lub lekki spadek.
Rycina 3 ukazuje zmianę w rozkładzie procentowym pogryzień przez psy w miastach i na wsi w Polsce w latach 2019–2024, oferując wgląd w zróżnicowanie tych zdarzeń według typu obszaru zamieszkania. W 2019 roku udział pogryzień w miastach wynosił 45,1%, podczas gdy na wsi osiągnął 54,9%. W okresie pandemii (2020–2021) odnotowano spadek udziału miast do 42,9% w 2020 roku i 44,0% w 2021 roku, przy jednoczesnym wzroście na wsi do 57,1% i 56,0% odpowiednio.
Po pandemii, w latach 2022–2023, udział pogryzień w miastach spadł do 40,3% w 2022 roku i ponownie wzrósł 44,2% w 2023 roku, podczas gdy na wsi wzrósł do 59,7% i ponownie 55,8%. W 2024 roku pogryzienia na wsi wynoszą 58,4%, a w miastach 41,6%.
Rycina 4 przedstawia procentowy udział pogryzień przez psy w miastach i na wsi w 16 województwach Polski w latach 2019–2024, ukazując zarówno wspólne trendy, jak i zróżnicowane profile regionalne. Ogólnym trendem w większości województw jest utrzymanie relatywnie stabilnych proporcji między pogryzieniami w miastach, a na wsi w latach 2019–2023, z nieznacznym przesunięciem w 2024 roku na niekorzyść obszarów wiejskich. Na przykład w województwie kujawsko-pomorskim odnotowano znaczny wzrost udziału wsi z 51,4% w 2023 roku do 49% w 2024 roku, a w lubelskim z 64,0% do 69,1%. W województwie dolnośląskim udział pogryzień na wsi zmalał z 51,4% w 2023 roku do 49,0% w 2024 roku, podczas gdy w województwie śląskim zmniejszył się z 40,3% do 33,3%.
Profile województw można podzielić na trzy grupy. Pierwsza grupa obejmuje regiony z wyraźną dominacją pogryzień na wsi przez cały analizowany okres, takie jak lubelskie (udział na wsi od 64,7% w 2019 roku do 69,1% w 2024 roku), podkarpackie (od 62,9% do 64,2%) oraz świętokrzyskie (od 64,2% do 65,0%). Charakterystyczne dla tych regionów jest rolnicze zaplecze, gdzie psy często wykorzystywane są do stróżowania. Druga grupa obejmuje województwa z przewagą pogryzień w miastach, takie jak śląskie (udział w miastach od 62,6% w 2019 roku do 66,7% w 2024 roku) oraz zachodniopomorskie (od 50,5% do 56,9%), co koreluje z wysokim stopniem urbanizacji, większą liczbą psów w przestrzeniach miejskich oraz intensywnym życiem społecznym. Trzecia grupa charakteryzuje się bardziej zrównoważonym rozkładem, np. kujawsko-pomorskie (udział w miastach od 49,0% w 2019 roku do 35,2% w 2024 roku), pomorskie (od 43,7% do 43,1%) oraz lubuskie (od 49,4% do 48,1%), co odzwierciedla mieszany charakter tych regionów, łączący obszary miejskie z rozległymi terenami wiejskimi i większą zmienność w proporcjach w zależności od roku.
Rycina 5 przedstawia procentowy udział pogryzień przez psy wśród kobiet i mężczyzn w Polsce w latach 2019–2024, dostarczając wglądu w dynamikę zależną od płci osoby pogryzionej. Wyniki te wskazują, że ryzyko pogryzień pozostaje równomiernie rozłożone między płciami. Nie ma wyraźnej potrzeby ukierunkowanych działań prewencyjnych według płci na podstawie obecnych danych, jednak monitorowanie dalszych trendów może być uzasadnione, zwłaszcza w kontekście potencjalnych zmian w rolach społecznych lub środowiskach zamieszkania.
Rycina 6 przedstawia procentowy udział pogryzień przez psy wśród kobiet i mężczyzn w 16 województwach Polski w okresie 2019–2024, ukazując ogólne trendy oraz zróżnicowane profile regionalne. Ogólnym trendem w większości województw jest utrzymanie relatywnie stabilnych proporcji między płciami w latach 2019–2023, z zauważalnym przesunięciem w 2024 roku na niekorzyść mężczyzn w niektórych regionach. Na przykład w województwie dolnośląskim udział mężczyzn wzrósł z 49,9% w 2023 roku do 64,9% w 2024 roku, a w województwie lubuskim z 46,7% do 40,5%. Podobne zmiany widoczne są w województwach kujawsko-pomorskim (z 51,0% do 51,5%) i podlaskim (z 52,0% do 54,4%), choć różnice te są mniej wyraźne.
Profile województw można podzielić na trzy grupy. Pierwsza grupa obejmuje regiony o bardzo wyrównanym udziale płci przez cały analizowany okres, takie jak kujawsko-pomorskie (udział kobiet od 49,2% w 2020 roku do 51,5% w 2024 roku), opolskie (od 52,4% do 51,5%) oraz pomorskie (od 50,8% do 54,6%). Stabilność ta może wskazywać na podobny poziom ekspozycji na ryzyko pogryzień wśród obu płci, niezależnie od regionu. Druga grupa obejmuje województwa z przewagą kobiet w latach 2019–2023, takie jak śląskie (udział kobiet 51,5% w 2019 roku – do 52,2% w 2024 roku) oraz świętokrzyskie (od 50,6% w 2019 roku do 51,5% w 2024 roku). Trzecia grupa wyróżnia się wyraźnym wzrostem udziału mężczyzn w 2024 roku, np. dolnośląskim (64,9% do 35,1% na niekorzyść mężczyzn), podlaskim (analogicznie 52,0% do 54,4%) co może odzwierciedlać regionalne różnice w aktywnościach społecznych, takich jak praca na otwartych przestrzeniach czy większa obecność mężczyzn w środowiskach wiejskich.
Tego rodzaju zmiany w 2024 roku mogą być związane z czynnikami takimi jak sezonowe wzorce aktywności, np. prace polowe czy wypoczynek na wsi w miesiącach letnich, a także potencjalne różnice w zgłaszalności incydentów. Wymaga to dalszej analizy w kontekście specyfiki regionalnych zachowań i uwarunkowań demograficznych.
Rycina 7 przedstawia procentowy udział pogryzień przez psy w Polsce w latach 2019–2024, z podziałem na trzy kategorie stosowane przez PSSE: psy własne (należące do osoby pogryzionej), psy znane (należące do osób znajomych osoby pogryzionej) oraz psy nieznane (nieznane osobie pogryzionej). Analiza danych wskazuje na stosunkowo stabilny trend w strukturze tych kategorii w analizowanym okresie. W 2019 roku psy własne stanowiły 17,6% przypadków, psy znane 57,9%, a psy nieznane 24,5%. W kolejnych latach odnotowano nieznaczny wzrost udziału psów własnych, osiągając 20,0% w 2020 roku, po czym proporcja ta ustabilizowała się na poziomie 18,4%–19,4% w latach 2021–2024. Udział psów znanych utrzymywał się na wysokim poziomie, wahając się od 52,3% w 2024 roku do 57,9% w 2019 roku, co wskazuje na ich dominującą rolę w ogólnej liczbie pogryzień. Natomiast udział psów nieznanych wzrósł z 24,5% w 2019 roku do 29,2% w 2024 roku.
Jest to spójne z danymi światowymi, chociażby z danymi Szpitali Kanadyjskich (O’Heare, 2016), gdzie za pogryzienia w 65,2% odpowiadały psy znane osobie pogryzionej, należące do bliższej i dalszej rodziny lub przyjaciół.
Tego rodzaju rozkład podkreśla, że większość pogryzień jest związana z psami znanymi, co może wskazywać na potrzebę większej edukacji w zakresie odpowiedzialnego posiadania zwierząt wśród osób z otoczenia poszkodowanych. Warto też wspomnieć o hipotezie, że osoby pogryzione przez swojego własnego psa nie zgłaszają tego faktu do lekarza.
Rycina 8 przedstawia procentowy udział pogryzień przez psy według statusu psa (własny, znany, nieznany) w 16 województwach Polski w okresie 2019–2024, na podstawie danych Państwowej Służby Sanitarno-Epidemiologicznej (PSSE). Ogólnym trendem w większości województw jest utrzymanie stosunkowo stabilnych proporcji między kategoriami statusu psa w latach 2019–2023, z zróżnicowanymi zmianami w 2024 roku.
Profile województw można podzielić na trzy grupy. Pierwsza grupa obejmuje regiony, w których dominują pogryzienia przez psy znane, takie jak opolskie (udział psów znanych od 55,9% w 2022 roku do 60,5% w 2024 roku), pomorskie (od 57,2% do 64,2%) oraz warmińsko-mazurskie (od 65% do 62,3%). Te obszary mogą charakteryzować się częstszymi interakcjami z psami należącymi do sąsiadów lub znajomych, co zwiększa ryzyko w tej kategorii. Druga grupa obejmuje województwa z porównywalnym udziałem pogryzień przez psy „własne” jak i „nieznane”, takie jak warmińsko-mazurskie, wielkopolskie, kujawsko-pomorskie oraz zachodniopomorskie, co może wskazywać na większą liczbę incydentów w gospodarstwach domowych, gdzie psy pełnią role strażnicze lub użytkowe. Trzecia grupa wyróżnia się znacznym wzrostem udziału psów nieznanych w 2024 roku, np. w podlaskim (z 31,7% do 52,5%), śląskim (z 37% do 54,6%) i mazowieckim (z 26% do 30,7%), co może odzwierciedlać regionalne wyzwania w kontroli nad populacją psów bezpańskich, zwłaszcza na terenach wiejskich.
Analiza wskazuje, że psy nieznane stały się istotnym czynnikiem ryzyka w 2024 roku, szczególnie w województwach takich jak podlaskie, śląskie i mazowieckie, gdzie ich udział wzrósł powyżej 30%, a w niektórych przypadkach przekroczył 50%. W przeciwieństwie do tego, w regionach takich jak dolnośląskie czy lubuskie odnotowano spadek udziału psów nieznanych, co może implikować skuteczniejsze działania lokalne w identyfikacji zwierząt. Taki zróżnicowany trend komplikuje podejmowanie działań profilaktycznych, takich jak kontrola wścieklizny, co stanowi wyzwanie dla zdrowia publicznego. W związku z tym rekomendowane jest wzmocnienie strategii prewencyjnych, w tym zwiększenie kontroli populacji psów bezpańskich i wolno biegających, szczególnie w regionach o rosnącym udziale psów nieznanych, oraz prowadzenie kampanii edukacyjnych promujących bezpieczne interakcje z nieznanymi psami.
Rycina 9 „Dynamika procentowa pogryzień według statusu psa w Polsce (2019–2024)” przedstawia procentowy rozkład pogryzień w czasie dla obu grup wiekowych: „Najmłodsza grupa wiekowa” i „Najstarsza grupa wiekowa”.W każdym powiecie każdego województwa zebrano po dwa przypadki pogryzień: jeden dotyczący osoby z najmłodszej grupy wiekowej (średnia wieku = 3,71 lat, odchylenie standardowe = 4,47 lat) oraz jeden z najstarszej grupy wiekowej (średnia wieku = 79,28 lat, odchylenie standardowe = 10,29 lat). Analiza została przeprowadzona na podstawie pełnego zbioru danych obejmującego 2620 kompletnych przypadków.
W 2019 roku wśród najmłodszych osób pogryzionych dominowały pogryzienia przez psy „znane”, stanowiące 64,2% wszystkich przypadków. Psy „nieznane” i „własne” odpowiadały za odpowiednio 15,6% i 20,2%. Do 2024 roku odsetek psów „znanych” spadł do około 50%, „nieznanych” i „własnych” wzrósł do ok. 25%. W ciągu pięciu lat widoczny jest trend spadkowy dla psów „znanych” oraz wzrostowy dla psów „własnych” i „nieznanych”, co wskazuje na zmieniający się profil pogryzień w tej grupie.
W 2019 roku rozkład pogryzień wśród najstarszych był bardziej zrównoważony: psy „znane” stanowiły około 54%, a psy„nieznane” i „własne” około 23%. W 2024 roku udział psów „nieznanych” wzrósł do 27%, „znanych” spadł do 50%, natomiast „własne” pozostały na poziomie około 20%.
Profil pogryzień różni się między grupami wiekowymi, przy czym wspólną cechą obu grup jest istotna rola psów „znanych” jako źródła pogryzień.
W obu grupach wiekowych – najmłodszej i najstarszej – psy „znane” odgrywają znaczącą rolę, co wskazuje na częste interakcje z psami z bliskiego otoczenia, takimi jak psy sąsiadów czy znajomych. W 2019 roku psy „znane” stanowiły dominujący lub istotny odsetek pogryzień w każdej z grup, odpowiednio około 64% wśród najmłodszych i 54% wśród najstarszych.
Wśród najmłodszych psy „znane” początkowo przeważają, co może wynikać z częstych kontaktów z psami z otoczenia domowego lub sąsiedzkiego. Z czasem jednak ich udział spada (do ok. 50% w 2024 r.), a rośnie znaczenie psów „własnych” (z 20% do 24%) oraz „nieznanych” (z 16% do 25%). Dane wskazują na zwiększoną ekspozycję na psy domowe oraz te spoza najbliższego otoczenia w późniejszych latach.
W najstarszej grupie psy „nieznane” odgrywają większą i rosnącą rolę (z 23% w 2019 r. do 27% w 2024 r.), co może być związane z incydentami w przestrzeni publicznej, gdzie osoby starsze mają ograniczoną kontrolę nad kontaktem z psami. Udział psów własnych utrzymuje stabilny poziom (ok. 23%).
W grupie najmłodszej obserwujemy istotne zmiany: spadek udziału psów „znanych” na rzecz „nieznanych” i „własnych”. W grupie najstarszej dynamika jest mniej zauważalna – odsetek psów „nieznanych” rośnie, zmiany są niewielkie i stabilne w czasie.
Analiza wskazuje, że wiek wpływa na charakter pogryzień. Najmłodsi są bardziej narażeni na psy z bliskiego otoczenia, ale z czasem rośnie rola psów domowych i obcych. Najstarsi nieco częściej spotykają się z psami „nieznanymi”, a ten trend utrzymuje się przez cały okres. Różnice te wskazują, że czynniki związane z wiekiem, takie jak miejsce i sposób kontaktu z psami, kształtują profil pogryzień.
Rycina 10 „Dynamika procentowa pogryzień według statusu psa w Polsce (2019–2024)” przedstawia procentowy rozkład pogryzień w czasie dla obu grup płciowych. Profil pogryzień różni się między grupami płciowymi, przy czym wspólną cechą obu grup jest istotna rola psów „znanych” jako kategoria psów, które gryzły najczęściej.
W 2019 roku wśród kobiet dominowały pogryzienia przez psy „znane”, które stanowiły 55,7% wszystkich przypadków. Psy „własne” odpowiadały za 23,6%, a „nieznane” za 20,7%. Do 2024 roku odsetek psów „znanych” spadł do 49,1%, „nieznanych” wzrósł do 24,3%, natomiast „własne” zwiększyły się do 26,6%. W ciągu pięciu lat widoczny jest trend spadkowy dla psów „znanych” oraz wzrostowy dla psów „własnych” i „nieznanych”, co wskazuje na zmieniający się profil pogryzień wśród kobiet.
W 2019 roku wśród mężczyzn psy „znane” również przeważały, stanowiąc 63,5% przypadków, podczas gdy „własne” odpowiadały za 19,0%, a „nieznane” za 17,5%. Do 2024 roku udział psów „znanych” spadł do 52,0%, „nieznanych” wzrósł do 27,6%, a „własne” nieznacznie zwiększyły się do 20,4%. Zmiany w czasie są wyraźne, choć nieco mniej dynamiczne niż u kobiet, z zauważalnym wzrostem roli psów „nieznanych”
Zarówno w przypadku pogryzienia kobiet, jak i u mężczyzn psy „znane” odgrywają znaczącą rolę w całym okresie badania, wskazując na częste interakcje z psami z bliskiego otoczenia, takimi jak psy sąsiadów czy znajomych. W 2019 roku psy „znane” stanowiły dominujący odsetek pogryzień, odpowiednio 55,7% wśród kobiet i 63,5% wśród mężczyzn.
Wśród kategorii płci „kobiety” psy „znane” przeważają (55,7% w 2019 r.), ale ich udział spada do 49,1% w 2024 r. Rośnie znaczenie psów „własnych” (z 23,6% w 2019 roku do 26,6% w 2024 roku) i „nieznanych” (analogicznie z 20,7% do 24,3%), co może wskazywać na większą ekspozycję na psy własne i znane.
U kategorii płci „mężczyźni” psy „znane” również dominują (63,5% w 2019 r.), ale ich odsetek spada do 52,0% w 2024 r. Psy „nieznane” zyskują na znaczeniu (z 17,5% do 27,6%), a „własne” wykazują niewielki wzrost (z 19,0% do 20,4%), co może wskazywać na częstsze incydenty z psami spoza bliskiego otoczenia.
W grupie kobiet obserwujemy wyraźny spadek udziału psów „znanych” (z 55,7% do 49,1%) na rzecz „nieznanych” i „własnych”, z największym wzrostem dla psów „własnych” w 2023 r. (34,8%). W grupie mężczyzn dynamika obejmuje znaczący spadek psów „znanych” (z 63,5% do 52,0%) i wzrost „nieznanych” (z 17,5% do 27,6%), przy stabilniejszym udziale psów „własnych”. Zmiany w obu grupach wskazują na ewolucję profilu pogryzień w czasie.
Analiza wskazuje, że płeć może wpływać na charakter pogryzień. U kobiet i mężczyzn psy „znane” pozostają głównym źródłem pogryzień, ale ich rola maleje na rzecz psów „nieznanych” i, w mniejszym stopniu, „własnych”. Mężczyźni wykazują nieco większą podatność na pogryzienia przez psy „nieznane” w późniejszych latach, podczas gdy u kobiet bardziej zauważalny jest wzrost roli psów „własnych”. Różnice te mogą odzwierciedlać odmienne wzorce kontaktów z psami w zależności od płci, takie jak miejsce występowania incydentów czy sposób interakcji.
Rycina 11 „Dynamika procentowa pogryzień według statusu psa w Polsce (2019–2024)” przedstawia procentowy rozkład pogryzień w czasie dla czterech podgrup: najmłodszych kobiet, najmłodszych mężczyzn, najstarszych kobiet i najstarszych mężczyzn.
W 2019 roku wśród najmłodszych kobiet psy „znane” stanowiły 63,2% pogryzień, „własne” 22,1%, a „nieznane” 14,7%. Do 2024 roku odsetek psów „znanych” spadł do 44,3%, „własnych” wzrósł do 28,9%, a „nieznanych” do 26,8%. Profil ten wskazuje na początkową dominację psów z bliskiego otoczenia, z wyraźnym przesunięciem w czasie ku większej roli psów domowych i obcych.
Wśród najmłodszych mężczyzn w 2019 roku psy „znane” odpowiadały za 65,0% pogryzień, „własne” za 18,7%, a „nieznane” za 16,3%. W 2024 roku udział „znanych” zmalał do 55,8%, „własnych” wzrósł do 20,8%, a „nieznanych” do 23,3%. Profil charakteryzuje się podobną przewagą psów „znanych”, z mniejszym wzrostem roli psów „własnych” w porównaniu do kobiet w tej grupie wiekowej.
W 2019 roku wśród najstarszych kobiet psy „znane” stanowiły 51,0% pogryzień, „własne” i „nieznane” po 24,5%. Do 2024 roku odsetek „znanych” wzrósł do 53,0%, „własnych” nieznacznie wzrósł do 24,8%, a „nieznanych” do 22,2%. Profil ten wykazuje stabilność, z wyraźną i utrzymującąsię rolą psów „znanych” oraz zrównoważonym udziałem pozostałych kategorii.
Wśród najstarszych mężczyzn w 2019 roku psy „znane” odpowiadały za 60,6% pogryzień, „własne” i „nieznane” po 19,7%. W 2024 roku odsetek „znanych” spadł do 47,5%, „własnych” pozostał na poziomie 19,8%, a „nieznanych” wzrósł do 32,7%. Profil wskazuje na początkową przewagę psów „znanych”, z istotnym wzrostem roli psów „nieznanych” w czasie.
W każdej podgrupie psy „znane” odgrywają znaczącą rolę, co pokazuje częste interakcje z psami z bliskiego otoczenia we wszystkich kategoriach wiekowych i płci.
Jednak różnice między podgrupami są wyraźne. W najmłodszej grupie obie podgrupy płciowe charakteryzują się wysokim udziałem pogryzień przez psów „znanych”, ale u kobiet bardziej rośnie rola psów „własnych” (do 28,9%), podczas gdy u mężczyzn większy wzrost dotyczy „nieznanych” (do 23,3%). Z kolei w grupie najstarszych kobiet dominują pogryzienie przez psy „znane”, z minimalnymi zmianami w pozostałych kategoriach, natomiast w grupie mężczyzn obserwuje się wyraźny wzrost udziału psów „nieznanych” (do 32,7%), przy spadku „znanych”.
W podgrupie najmłodszych kobiet i mężczyzn dynamika obejmuje spadek udziału psów „znanych” na rzecz „nieznanych” i „własnych”, przy czym u kobiet bardziej wyraźny jest wzrost roli psów „własnych”. Wśród najstarszych kobiet zmiany są niewielkie i stabilne, z lekkim wzrostem znaczenia psów „znanych”. U najstarszych mężczyzn dynamika jest bardziej zauważalna – odsetek psów „nieznanych” rośnie kosztem „znanych”, wskazując na zmieniający się charakter ekspozycji w tej podgrupie.
Analiza podgrup wskazuje na zróżnicowany wpływ wieku i płci na dynamikę pogryzień. W grupach najmłodszych zmiany są bardziej dynamiczne, z wyraźnym przesunięciem od psów „znanych” ku „własnym” i „nieznanym”. W kategorii osób najstarszych dynamika jest mniej wyraźna. Kategoria płci zmienia korelację tych wzorców – kobiety są gryzione cześciej przez własne psy niż mężczyźni, natomiast mężczyźni w najstarszej grupie wiekowej są cześciej gryzieni przez psy nieznane.
Wyniki wskazują potrzebę dostosowanych działań prewencyjnych: edukacji dzieci w zakresie interakcji z psami domowymi oraz kampanii dla starszych mężczyzn, w której to kategorii wzrasta ryzyko kontaktu z psami nieznanymi.
Konkluzje i rekomendacje
Pogryzienia przez psy są istotnym problemem na całym świecie. W Polsce szacuje się, że liczba psów wynosi aż 8 milionów i tym samym Polska jest w czołówce krajów europejskich pod względem liczby utrzymywanych psów. Liczba pogryzień w Polsce z roku na rok, wyłączając okres pandemii, wzrasta i jest to bardzo niebezpieczne zjawisko dotyczące bezpieczeństwa publicznego. Pogryzienie niesie ze sobą długotrwałe skutki, pozostawiając nie tylko konsekwencje w sferze fizycznej, jak rany i blizny, deformacje ciała, niepełnosprawność, ale także konsekwencje dla zdrowia psychicznego, w tym wystąpienie objawów PTSD u osób pogryzionych. Aż połowa dzieci po pogryzieniu cierpi na syndrom stresu pourazowego. Konsekwencje pogryzień stanowią duże koszty dla opieki zdrowotnej, w tym podania szczepień i surowicy.
Analiza czynników ryzyka może pomóc lepiej chronić ludzi. Jak wynika z niniejszej pracy: psy angażują się w zachowania łowieckie w celu poprawy swojego samopoczucia, dlatego przepisy prawa regulujące kwestie ochrony i dobrostanu zwierząt, powinny mieć na celu także ochronę ludzi i tym samym kwestie bezpieczeństwa publicznego, ponieważ są one ze sobą nierozerwalnie związane. Silne zachowania agresywne skorelowane są z frustracją, a stres obniża poziom reakcji. Istnieje również korelacja między wiązaniem psa, a występowaniem zachowań agresywnych.
Propozycją zmian w prawie może być wprowadzenie taryfikatora dla wykroczeń wynikających z przepisów ustawy o ochronie zwierząt. Na pierwszej linii frontu w sytuacjach łamania przepisów ustawy o ochronie zwierząt są policjanci, dlatego istotne jest, by stworzyć dla nich jednoznaczny taryfikator, który będzie pozwalał ustalić konkretną wysokość grzywny.
Istnieje możliwość wprowadzenia „taryfikatora” określającego wysokość grzywien orzekanych w postępowaniu mandatowym przez policję za wykroczenia popełnione na szkodę zwierząt. Taki taryfikator usprawniłby działania policji i ujednoliciłby praktykę orzeczniczą na terenie kraju, jednocześnie zmieniając świadomość funkcjonariuszy policji. Do wprowadzenia takiej zmiany nie jest konieczna zmiana Ustawy o ochronie zwierząt, a jedynie Rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów. Może to nastąpić na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych, złożony w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości.
Załączniki
Do imputacji brakujących wartości w zmiennej zastosowano uogólniony model addytywny (GAM) z rozkładem Poissona i funkcją wiążącą logarytmiczną. Model zakładał nieliniową zależność liczby pogryzień od wielkości populacji, co zamodelowano za pomocą cyklicznych P-splinów. Dodatkowo uwzględniono losowe efekty dla kombinacji województw i lat, co pozwoliło na uchwycenie specyficznych różnic regionalnych i temporalnych. Model został dopasowany przy użyciu metody estymacji opartej na maksymalizacji wiarygodności z regularyzacją (REML) za pomocą wzoru (1)
gdzie: – oczekiwana liczba pogryzień dla i-tej obserwacji; – wyraz wolny, f(populacjai) – gładka nieliniowa funkcja populacji, zamodelowana za pomocą cyklicznych P-splinów. – efekt interakcji województwa i roku, zamodelowany jako efekt losowy. ) założenie co do rozkładu liczby pogryzień z oczekiwaną wartością .
W kwestii użytych narzędzistatystycznych, swoje analizy przeprowadzono przy użyciu języka statystycznego R (wersja 4.3.3; R Core Team, 2024) w systemie operacyjnym Windows 11 pro 64 bit (kompilacja 26100). Wykorzystano następujące pakiety: rio (wersja 1.2.1; Chan C i in., 2023) do importu i eksportu danych, report (wersja 0.5.8; Makowski D i in., 2023) do generowania raportów statystycznych, nlme (wersja 3.1.164; Pinheiro J i in., 2023) do modelowania efektów mieszanych, ggrepel (wersja 0.9.5; Slowikowski K, 2024) do tworzenia czytelnych etykiet na wykresach, ggplot2 (wersja 3.5.0; Wickham H, 2016) do wizualizacji danych, readxl (wersja 1.4.3; Wickham H, Bryan J, 2023) do odczytu plików Excel, dplyr (wersja 1.1.4; Wickham H i in., 2023) do manipulacji danymi, scales (wersja 1.3.0; Wickham H i in., 2023) do formatowania osi wykresów, tidyr (wersja 1.3.1; Wickham H i in., 2024) do przekształcania danych, psych (wersja 2.4.6.26; William Revelle, 2024) do statystyk opisowych oraz mgcv (wersja 1.9.1; Wood SN, 2011) do modelowania uogólnionych modeli addytywnych.